بسته به نوع و اندازه كتابخانه خدمات زيردر بخش ادوارى ها انجام مى شود

                 * استفاده از ادوارى ها در سالن كتابخانه

                 * خدمات مرجع

                 * خدمات تحويل مقاله

                 * خدمات امانت ادوارى ها

                 * خدمات تكثير مقاله

                 * خدمات ترجمه

                 * خدمات آگاهى رسانى جارى

                 * خدمات نمايه سازى و چكيده نويسى

استفاده از ادوارى ها در سالن كتابخانه

معمولا استفاده از نشريه هاى ادوارى در سالن مطالعه از دو طريق ميسر است

الف) دسترسى مستقيم

با ورود به سالن كتابخانه ، افراد مى توانند آزادانه قفسه هاى مجله ها را مورد بازديد قرارداده و منابع مورد نياز خود بيابند.

ب) دسترسى كنترل شده

 برخى كتابخانه ها ، دوره هاى گذشته ادوارى ها را كه معمولا صحافى شده است درسالن يا انبار جداگانه اى قرار مى دهند كاربران می توانند با راهنمايى كتابدار از مجموعه دوره هاى گذشته استفاده كنند.

 خدمات مرجع:

انواع خدمات مرجع که در کتابخانه ها ارائه می شود کتابخانه به کتابخانه تفاوت می کند بطورکلی خدمات مرجع به عوامل  زیر بستگی دارد

1. شرایط جامعه

2. سنت های جامعه

3. انواع مراجعه کنندگان

4. نوع و اندازه کتابخانه

5. منابع کتابخانه

6. فلسفه کتابدار با درنظرگرفتن سازمان و مدیریت کتابخانه

با توجه به عوامل بالا خدمات مرجع را  می توان به سه گروه تقسیم کرد:

الف ) خدمات مرجع پایه

منظور خدمات مرجعی است که هر کتابخانه ای می کوشد تا به مراجعه کنندگان خود ارائه دهد و این حداقل خدماتی است که در بخش مرجع ارائه می شود.

ب ) خدماتی که عموما ارائه می شود

                 üامانت بین کتابخانه ها

                 üحفظ و نگهداری منابع

                 üآموزش مراجعه کنندگان

                 üگردش در کتابخانه و ...

ج ) خدماتی که گاه به گاه اجرا می شود

                 üنمایش نشریات جاری

                 üتهیه فتوکپی

                 üارائه خدمات ترجمه

خدمات مرجع و گروه های خاص:

الف) گروههای قومی

بخش مرجع کتابخانه بایستی برای ارائه خدمات ویژه به این گروه ها تدابیر زیررا بیندیشد

                 üتهیه مراجع عمومی و اختصاصی خاص

                 üمسلط بودن کتابدار مرجع به زبان و فرهنگ گروه قومی خاص

                 üتهیه وسایل خاص برای بازیابی اطلاعات از جمله برگه دانها و بایگانی های اطلاعاتی

                 üکتابدار بخش مرجع باید بکوشد که مبادا ندانسته در گفت        و شنودهایی که با افراد گروههای خاص دارد موجب آزار و رنجش آنها را فراهم نیاورد.

 ب) بیسوادان و نوسوادان

بخش مرجع بایستی برای ارائه خدمات به این گروه ها تدابیر زیررا بیندیشد

                 üتقویت کتابخانه های مدارس

                 üتقویت کتابخانه های روستایی

                 üاستفاده از منابع دیداری و شنیداری

ج) معلولین

ارائه خدمات مرجع به معلولین در گرو دو مسئله است

                 üفراهم آوردن دستیابی آسان به امکانات کتابخانه

                 üشناخت نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگان معلول کتابخانه و محدودیتهای جسمانی آنها که بایستی مورد توجه قرار گیرد.

رسالت بخش مرجع کتابخانه :

رسالت بخش مرجع کتابخانه آن است که با تنوع خدمات خود مواد کتابخانه و استفاده کنندگان بالقوه از کتابخانه را آنگونه  بهم نزدیک کند که نیازهای اطلاعاتی به گونه ای موثر بر آورده شود. خدمات مرجع حضوری درتمام ساعاتی که کتابخانه باز است ارائه می شود. در ساعات تعطیلی کتابخانه پرسشهای مطرح شده از طریق پست الکترونیکی دریافت و در روز بعد پاسخ داده          می شود. برای ارائه خدمات با کیفیت تعداد کافی کتابدار مرجع حرفه ای در بخش مرجع به خدمت می پردازند.

کارکنان بخش مرجع :

کارکنان حرفه ای و نیمه حرفه ای شاغل در بخش مرجع به عنوان رابطی بین منابع کتابخانه و مراجعان عمل می کنند

برای چنین کاری با اهمیت است که کارکنان این بخش :

 الف) از دانش مربوط به مواد و خدمات کتابخانه برخوردار باشند.

 ب) صمیمانه و به گونه ای حرفه ای پذیرای مراجعان باشند.

 پ) بتوانند به گونه ای موثر با مردم به تبادل پیام بپردازند.

 ت) برای پرداختن به پرسش های محرمانه یا حساس از خرد و احتیاط لازم برخوردار باشند.

 ث) برای قضاوت و تفسیر سیاست ها و خط مشی ها در رسیدگی به موقعیت های استثنایی متبحرباشند.

خط مشی های کلی برای خدمات مرجع:

                  * اولویت ها

                 * ثبت آمارها و پرسش ها

                  *گزارش مسائل

                 *خدمات مرجع ناتمام

                  *ارجاع به دیگران

                 *منابع

                 *جلسات توجیهی

                * محدوده زمانی

انواع مواد مجموعه مرجع:

• فرهنگها
• شماره تلفن نماها
• دایرۃ المعارفها (عمومی ـ موضوعی )
• راهنمای متون
• راهنمای شهر ٬ استان و
• کشور
• شیوه نامه های نگارش
• سالنماها و سالنامه ها
• دستنامه ها و دستورنامه ها
• اطلس ها و نقشه ها و جغرافینامه ها
• زندگینامه ها و شرح حالها
• کتابشناسی ها
• مقاله نامه ها
• راهنما ها

انواع منابع مرجع اینترنتی

                 *سالنامه های اینترنتی

سالنامه آماری ایران                                     www.sci.or.ir                   

این سالنامه بصورت چاپی و الکترونیکی منتشر می شود که هم به زبان انگلیسی و هم به زبان فارسی است این سالنامه شامل مجموعه ای متنوع از تازه ترین اطلاعات آماری رسمی کشور می باشد

                *راهنما های الکترونیکی

 راهنمای کتابخانه های دانشگاهی       www.lights.c.html

 راهنمای مجله های الکترونیکی              www.ingenta.co

.

                 *دایرۃ المعارفهای اینترنتی

دایرۃ المعارف بریتانیکا              www.abtitannica.com

این دایرۃ المعارف شامل اخبارو اطلاعات مربوط به وقایع و رخدادهای جاری جهان و همچنین دربردارنده ی برگزیده ای از مطالب 70 مجله معروف دنیا می باشد

                 *سرگذشتنامه های اینترنتی

                                                   www.library.edu

دراین سایت به معرفی برندگان جایزه نوبل ٬ اشخاص معروف درحوزه تجارت و بازرگانی ٬ موسیقی دانان ٬ سیاست مداران و دولتمردان و اشخاص مذهبی و افراد معروف در حوزه علوم و فنون پرداخته است

                 *راهنمای مجلات و مقاله نامه های الکترونیکی

                                            www.magiran.com 

دراین سایت اطلاعات بیش از 500 نشریه داخلی ( روزنامه و مجله ) معرفی شده است که بیش از 20 نشریه دارای متن کامل مطالب می باشند

                 *کتابشناسی های اینترنتی

                                                www.ketabnet.org

 در این سایت اطلاعات کتاب های منتشر شده در ایران از سال 1369 موجود می باشدکه شامل فهرست کتابهایی است که در هر روز منتشر می شوند ویا کتابهایی که در حال چاپ هستند می باشد.   

خدمات تحویل مقاله:

این برنامه که چندین دهه است از طریق مرکز تهیه مدارک کتابخانه بریتانیا ٬ مرکز پخش مقاله های موسسه UMI و موسسه ی اطلاعات علمی انجام می گیرد ٬ از دهه 1990 عمومیت بیشتری یافته است.

مرکزتهیه مدارک کتابخانه بریتانیا نقش مهمی را در خدمات تحویل مدرک در سطح بین المللی ایفا می کند. این کتابخانه هر ساله با بیش از پنجاه هزار ادواری و حدود یک میلیون میکروفرم به بیش از سه میلیون متقاضی پاسخ می دهد.

امروزه کتابخانه های بزرگ ٬ بنگاه های کتابشناختی ٬ کارگزاران         و فروشندگان نشریه ها در این طرح ها مشارکت دارند. امروزه خدمات تحویل مقاله به متقاضیان از طریق اینترنت نیز امکان پذیر می باشد.

خدمات امانت ادواری ها :

کتابخانه ها معمولا ادواری ها را به امانت نمی دهد بلکه تمایل دارند از آنها در داخل کتابخانه استفاده شود. آنها برای این کار دلایل زیر را ارائه می کنند:

                 üکاربران معمولا یک مقاله از یک نشریه و یا چند مقاله از یک مجله صحافی شده را لازم دارند و می توانند آن را در کتابخانه مطالعه نموده یا کپی مقاله را تهیه کنند.

                 üشماره های گذشته نشریه ها معمولا قابل جایگزین نیست و چنانچه گم شود و یا آسیب بیند نمی توان جای آن را پرکرد

                 üچون شماره های جدید نشریه ها معمولا بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد احتمال خراب شدن و گم شدن آنها نیز بیشتر است. گم شدن این پیایندها می تواند مشکلاتی را برای کاربران و کارکنان بخش ادواری بوجود آورد.

خدمات تکثیر مقاله :

امکانات فتوکپی در بخش ادواری ها نقش مهمی در خدمات کتابخانه ایفا می کند. کپی کردن مقالات با توجه به تعداد معینی از صفحات و متناسب با مقررات کتابخانه انجام می شود. همانطور که می دانیم نشریات به امانت داده نمی شوند در نتیجه تقاضای کاربران برای تهیه نسخه ای از مقاله های چاپ شده در ادواری ها افزایش می یابد. اگرچه منابع کتابخانه ای زیر پوشش قانون حق مولف قراردارد اما با رعایت محدودیت های قانون امکان تهیه فتوکپی از برخی قسمت های نشریه ها وجود دارد اما فتوکپی       از کل مدرک امکان پذیر نمی باشد.

خدمات ترجمه :

 برای کاربرانی که زبان خارجی خاصی را نمی دانند کتابخانه می تواند امکان ترجمه صفحات فهرست مندرجات ادواریها ٬ چکیده ها و یا اصل مقاله را فراهم کند.

این امر باید با هزینه افراد متقاضی و با استفاده از کارشناسان درحوزه مربوطه که تسلط کافی به زبان خارجی دارند انجام             گیرد. پرونده مخصوص مترجمان باید در بخش ادواری ها موجود باشد این پرونده شامل نام و نشانی و حوزه ی موضوعی و زبانی که آنها تخصص دارند و نیز یک نمایه الفبایی بر اساس هریک از این موارد است. در صورت مراجعه کاربران و درخواست ترجمه             می توان نام و نشانی مترجمان مورد نظررا به آنها ارائه داد البته کمتر کتابخانه ای این نوع خدمات را به کاربران خود ارائه می دهد.

خدمات آگاهی رسانی جاری:

خدمات آگاهی رسانی جاری خدمات بسیار مهمی هستند که همگام با توسعه مجلات الکترونیک در اینترنت ناشران وکارگزاران اطلاعات برای توزیع و فروش بیشترمحصولات خودارائه می نمایند. در خدمات آگاهی رسانی جاری فهرست مندرجات مجله ای خاص که گاهی چکیده مقالات را هم در بر دارد برای مشتریان ارسال می شود.

این خدمات به گونه ای است که کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی به متخصصانی که میل دارند به طور مداوم با پیشرفت های رشته موضوعی خود آشنا شوند ارائه می دهند. به محض دریافت هر شماره جدید از نشریه خدمات آگاهی رسانی جاری آغاز می شود. برای این منظور کتابداران نشریه های جدید را مورد بررسی قرار داده اطلاعات مناسب را استخراج کرده و برای افراد یا گروههای ذینفع ارسال می کنند.

مراحل خدمات آگاهی رسانی جاری:

                 *اشاعه گزینشی اطلاعات

 درخدمات اشاعه گزینشی اطلاعات با توجه به موضوع مورد علاقه مشتری که قبلا توسط وی به ناشر و یا کارگزار اعلام شده است در صورت چاپ مقاله مرتبط با علاقه مشتری فهرست مندرجات و یا چکیده آن را برای وی ارسال می نمایند. به این ترتیب ناشران و کارگزاران اطلاعات همگام با بازاریابی برای اشتراک دوره کامل مجله در صورت نیاز مشتریان به مقاله ای خاص فقط همان مقاله را با دریافت هزینه ای کمتر ارسال  می نمایند و مشتریان نیز مجبور نیستند هزینه زیادی را برای اشتراک دوره کامل مجله پرداخت نمایند. دریافت خدمات مزبور معمولا از طریق عضویت در فهرستهای پستی است.

 همچنین در این روش افراد می توانند علائق خود را به کارکنان کتابخانه اعلام نمایند که در این صورت اطلاعات در پرونده های مخصوص افراد ثبت می شود. در این خدمات که بیشتر با استفاده از مقالات مجلات و به شیوه ی رایانه ای انجام می شود اطلاعات متناسب با نیاز هر فرد به طور خودکاربه فایل ویژه همان فرد منتقل می شود.

                 *چرخش ادواری ها

 به این صورت انجام می گیرد که شماره های جدید ادواریها میان کاربران علاقه مند می چرخد. گروه استفاده کننده ٬ مدت چرخش و شماره ادواری های چرخشی باید مشخص باشد.         ادواری ها می توانند از خواننده ای به خواننده ی دیگر منتقل شده و یا از هر خواننده به بخش ادواری برگشت داده شوند تا بخش برای فرد دیگر ارسال کند.

روش اخیر زمان بیشتری می برد ولی مطمئن تر است یک برگه چرخش برای نشریه تهیه و تاریخ گزاری شده و در اختیار کاربر قرارمی گیرد. در عین حال این نوع خدمت یعنی چرخش خود مجلات در میان برخی از اعضای کتابخانه کمتر معمول است زیرا همواره با مشکلاتی از قبیل عدم برگرداندن به موقع مجلات به کتابخانه همراه بوده است .

                 *تهیه فهرست مندرجات

این امر به این صورت انجام می گیرد که یک فتوکپی از فهرست مندرجات هر شماره از نشریه های دریافتی تهیه شده و درتابلو اعلانات کتابخانه نصب یا بین کاربران علاقمند توزیع می شود. این ساده ترین شکل ارئه خدمت می باشد. کتابخانه می تواند خدمات فهرست مندرجات را به طور منظم و بر اساس علائق افراد و به صورت ماهانه ارائه دهد.      دراین صورت در پایان هر ماه از همه مجلات تازه دریافتی فتوکپی تهیه شده و در قالب یک یا چند نسخه به شکل یک نشریه و با عنوان مشخص برای افراد ارسال می شود.

 با توجه به افزایش انتشارات در دهه های اخیر و نیاز پژوهشگران برای دسترسی سریع و گسترده به اطلاعات واضح است که روش های آگاهی رسانی به شیوه های معمول دیگر کافی نیست دراین زمینه خدمات آگاهی رسانی جاری به صورت پیوسته (online) و ازسوی ناشران و کارگزاران انجام می پذیرد.

خدمات نمایه سازی و چکیده نویسی

خدمات نمایه سازی وچکیده نویسی پژوهشگران را به شکل عمقی با محتوای منابع جدید و مناسب ( از جمله مقالات           مجلات ) آشنا ساخته و آنها می توانند بعدا متن کامل مقاله ها را از طریق خرید نشریه . امانت بین کتابخانه ای یا خدمات تحویل مدرک بدست آورند. 

                 *خدمات چکیده نویسی

به دلیل حجم عظیم انتشارات در همه شاخه های علوم تحلیل موضوعی متون چاپ شده بسیار با اهمیت گشته است. استخراج محتوای مدرک ٬ تهیه چکیده ای از آن تحلیل موضوعی و بازیابی مدرک را تسهیل می نماید. چکیده ها با  ارجاع ها و توصیف های کتابشناختی همراه بوده و ردیابی مدارک  را ممکن می سازند.

موسسه های چکیده نویسی بزرگ چکیده نامه هایی درحوزه های موضوعی گوناگون تهیه می کنند. این چکیده ها به پژوهشگران و متخصصان کمک می نماید که درباره مرتبط بودن مقاله با نیاز اطلاعاتی خود تصمیم بگیرند. همچنین تصمیم بگیرند که آیا مقاله اصلی را تهیه کنند یا تنها به مطالعه چکیده ای از آن بسنده نمایند.

                   *خدمات نمایه سازی

نمایه نامه نوعی نشریه ادواری است که به طور منظم و  ساخت یافته محتوای ادواری ها و یا سایرمدارک را در حوزه های موضوعی خاص نمایه می کند. موسسه های خدمات نمایه سازی        که معمولا سازمان های علمی یا شرکت های تجاری در زمینه های تخصصی هستند نمایه نامه ها را تهیه و منتشر می کنند. بخش ادواری ها باید به موازات اشتراک مجله های موردنیاز کاربران خود تعدادی از چکیده نامه و نمایه نامه های مهم و معتبر مرتبط با مجله های اشتراکی را خریداری کند. به طور معمول چکیده نامه ها و نمایه نامه ها جزو منابع ادواری محسوب می شوند که به صورت ماهانه یا فصلنامه انتشارمی یابند از این رو باید آنها را نیز مشترک شد.

ذکر این نکته حائز اهمیت است که اشتراک خدمات چکیده نویسی و نمایه سازی بسیار گران است و معمولا کتابخانه های کوچک نمی توانند هزینه آن را پرداخت کنند. درمواردی که کتابخانه خود نیروی انسانی متخصص و امکانات لازم را دارا باشد می تواند برخی نمایه نامه های تخصصی از مقالات مجلات دریافتی  را تهیه کند. همچنین اقدام به تهیه چکیده نامه تخصصی در حوزه موضوعی مورد نیاز کاربران نماید. البته این خدمت باید اصولی و به شیوه علمی ارائه شود تا مفید واقع گردد.

منابع:

                 *مدیریت نشریات ادواری : جنبه های نظری و کاربردی گزینش ٬ فراهم آوری ٬ سازماندهی و ارائه خدمات ادواری ها / دکتر رحمت الله فتاحی

                *اصول و خدمات مرجع در کتابخانه ها و مراکزاطلاع رسانی / تالیف محمد حسین دیانی

                 *مدیریت مجلات / حمید محسنی

                 *مواد و خدمات مرجع ٬ فشرده درسها /  گردآورنده محمد حسین دیانی

                 *مرجع شناسی ٬ شناخت خدمات و کتاب های مرجع / نوشته نورالله مرادی