چهار نسل برای فهرستهای رایانه ای:

n       نسل اول : فهرستهایی که بیشتر با توجه به نیاز کتابدار بوجود امدند.(طرح فهرستنویسی ماشین خوان مارک.)

n       نسل دوم : علاوه بر نیاز کتابدار به نیاز کاربر نیز توجه داشتند .(عملگرهای بولی و شیوه های کوتاه سازی و تقریب –افزودن نقاط دسترسی –امکان مرتب کردن نتایج جستجو بر اساس فیلد های اصلی و نیز محدود کردن جستجوها)

n       نسل سوم : برقراری ارتباط باسایر کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی و دسترسی به موجودی سایر مراکز در سطح ملی یا بین المللی (افزایش قابلیتهای جستجو بویژه از طریق کلیدواژه و زبان طبیعی )

n       نسل چهارم : مخصوص محیطهای گرافیکی مانند ویندوز (میتوان برای هر یک از کاربری های نظام کتابخانه مانند فهرست جستجو ی پیوسته ، فهرستنویسی امانت ، سفارشات ، اطلاعات مدیریت و ...نشانه ای ساخته و همه را در یک پنجره کنار هم قرار داد – تکنیک فرامتنی )

تقابل فهرستنویسی دستی با فهرستنویسی رایانه ای :

n       ورود اطلاعات : در فهرستنویسی سنتی ، هر جزء اطلاعاتی تمام یا بخشی از یک ناحیه را در بر میگیرد ، اما در شیوه ماشینی هر واحد اطلاعاتی در یک فیلد جای میگیرد .همچنین در رایانه ای امکان درج اطلاعا ت بیشتر در هر مدخل و یا افزونی نقاط دسترسی برای بازیابی .

n       ذخیره ساز ی و تشکیل فایلها: در نظام دستی مدخلها بر اساس نظم الفبایی نویسنده یا عنوان یا موضوع یا ترتیب شماره بازیابی مرتب میشوند ولی در نظام رایانه ای تمام رکوردها در یک فایل اصلی وبر اساس شماره .

n       نمایه سازی : وجه بارز تفاوت نظامهای رایانه ای و دستی .

n       یکپارچگی نظام

n       شیوه های جستجو و بازیابی

n       نمایش اطلاعات 

اصول کلی در تدارک نرم افزار کتابخانه ای :

n       مشارکت فعال همه افراد د راین برنامه ریزی

n       منظور نمودن تمام سطوح کتابخانه در عملیات

n       همکاری و نظر خواهی از سایر کتابخانه ها

ویژگیهای نرم افزار های رایانه ای :

n       ویژ گی هایی که در حین تولید نرم افزار باید رعایت شود :

1. در نظر گرفتن جامعه کتابخانه ، نوع کتابخانه و اندازه مجموعه
2. بهره گیری از نظرات کتابداران در طول طراحی سیستم توام با نظرات متخصصان کامپیوتر

n       ویژ گی هایی که محصول نرم افزاری تولید شده باید دارا باشد :

1. سرعت در بازیابی اطلاعات
2. حجم کافی برای ذخیره انواع بایگانیها ی اطلاعات
3. سادگی کار از نظر راه اندازی نظام ، ورود و بازیابی اطلاعات برای کتابداران و مراجعان
4. تدابیر ایمنی از نظر ورود و بازیابی اطلاعات
5. ارتباط راحت و غیر پیچیده برای استفاده کننده
6. امکان شبکه سازی و چند کاربری سیستم
7. قابل فهم ، ساده و کارا

استانداردهای ارتباطی در طراحی نرم افزارهای رایانه ای :

n       استاندارد برای ارتباط با نرم افزارهای متعدد : توانایی دریافت  و تولید فرمت های مشترک (ورودی استاندارد متعارفی چونISO2709، فراخوانی از فرمت مارک ، فراخوانی از فرمت BIBLIOFILE،فراخوانی از فرمت کتابشناسی های ملی )

n        استفاده از پروتکل های ارتباطی استاندارد :  TCP/IP

n       راه کارهای استاندارد در خدمات جستجوی راه دور : CGI

تبدیل فهرست برگه ها به پیشینه های ماشین خوان :

    تاریخچه :

n       فهرستها به اشکال کارت ، کتاب ، میکروفیلم و ...

n       خدمات اشاعه مارک

   اصول و روش کار تبدیل :

1. مشخص نمودن هدفهای تبدیل
2. شناسایی مراحل مختلف بر نامه ریزی برای تبدیل فهرست برگه ها ی موجود .
3. بررسی فایلهای چاپی و رف برگه های کتابخانه
4. تعیین اولویت با توجه به موضوع ، زبان ، ساختار و تاریخ منابع
5. تجهیزات نرم افزاری و سخت افزاری مورد نیاز برای تبدیل از ابتدا باید مشخص شود .
6. برای تامین منابع مالی پیش بینی لازم صورت گیرد .
7. نیروی انسانی مورد نیاز از قبل مشخض شود .

مراحل تبدیل :

n       سیاهه برداری منابع موجود

n       مشخص کردن رف برگه هایی که دارای اطلاعات صحیح هستند

n       برنامه ریزی در مورد برگه های مساله دار و یا منابع فاقد رف برگه

n       اقدام به ورود اطلاعات

n       ارزیابی مرتب مراحل تبدیل

روشهای طراحی یک فیلد
روش تعریف یک فیلد به دو صورت میباشد :

1- طول ثابت : در هنگام ذخیره سازی برای هر فیلد فضای ثابتی در نظر گرفته میشود و هر چند اطلاعات وارد شده در ان فیلد کمتر از طول در نظر گرفته شده برای فیلد باشد ، همان طول ثابت اولیه در هنگام ذخیره سازی در نظر گرفته میشود.

2- طول ثابت : هنگام ذخیره سازی فقط میزان اطلاعات وارد شده در فیلد ذخیره میشود و فضای خالی باقی مانده ذخیره نخواهد شد .

ورود اطلاعات

مسایلی که در مرحله ورود اطلاعات مطرح است مساله استاندارد کردن اطلاعات است . نظام رایانه ای از سه جهت بر مرحله استاندارد کردن اثر میگذارد :

1. وحدت در ثبت داده های کتابشناختی
2. وحدت در توصیف کتابشناختی و انواع مواد کتابشناختی
3. وحدت در خود مفهوم استاندارد کردن

روشهای ورود اطلاعات :

1. ورود مستقیم داده ها به سیستم رایانه ای از طریق صفحه کلید
2. استفاده از پایگاه های دیگر : رکوردها را از پایگاههای کتابشناختی دیگر مثل سی دی ، مارک و ...به سیستم وارد میکنیم .(باعث سرعت و یکدستی کار فهرستنویسی میشود )

 کامل بودن اطلاعات کتابشناختی : داشتن حداقل دو فهرست تحلیلی و توصیفی

ویژ گی و ساختار فیلدها برای ورود اطلاعات کتابشناختی

(یک ویژ گی مهم و کلی برای همه فیلدها این است که برای اینکه کار تبادل پیشینه ها با پایگاههای اطلاعات بین المللی قابل انجام باشد ، فیلدها باید از رمز یا بر چسبها استفاده کنند .مثل برچسبهای استاندارد یونی مارک ، یو اس مارک یا مارک ایران  استفاده شود.)

n       فیلد ناحیه سرشناسه :در یو اس مارک فیلد 100 برای سرشناسه فرد ، 110برای سرشناسه تنالگانی ، فیلد 111 برای سرشناشه کنگره ،130 عنوانهای قراردادی ، 140 سرشناسه عنوان در نظر گرفته شده است .

(طول این فیلد باید متغیر باشد )

n       فیلد ناحیه عنوان : اطلاعات عنوان کامل ، فرعی ، برابر و عنوان موازی را وارد سیستم کرد (طول متغیر و با فیلد فرعی میتوان در این فیلد اطلاعات مربوط به عنوان فرعی ، عنوان برابر ، عنوان موازی را نوشت .)

n       فیلد ناحیه تکرار نام پدید اور :نام نویسندگان ،مترجم مصحح و گرد اورنده .(فیلد باید تکرار پذیر و دارای طول متغیر باشد )

n       فیلد ناحیه ویرایش :شرح ویرایش و شرح مسئولیت ویراستار

n       فیلد ناحیه وضعیت نشر ( تکرار پذیر باشد و صرفا عددی نباشد )

n       فیلد ناحیه توصیف مشخصات ظاهری :( متغیر باشد )

n       فیلد ناحیه فروست : قابل جستجو است (طول ان باید متغیر باشد )

n       فیلد ناحیه یادداشت :اطلاعات اضافی هستند .

n       فیلد ناحیه موضوع :باید تکرار پذیر باشد . طول فیلد متغیر باشد .

n       فیلد شناسه افزوده : اطلاعات مربوط به پدیداورندگان ، عنوان ، فروست و ناشر

n       فیلد شماره راهنما

منابع :
فهرستهای رایانه ای :کاربرد و توسعه :مجموعه مقالات همایش کاربرد و توسعه فهرستهای رایانه ای در کتابخانه های ایران ، به کوشش دکتر رحمت الله فتاحی ، تهران ،مرکز اطلاع رسانی و خدمات علمی وزارت جهاد سازندگی ، 1379.