من در تمام زندگي ام تلاش كردم تا حرفه كتابداري در ايران رو به پيشرفت باشد.

احساس رضايت از خدمت به جامعه بشري در راه پيشبرد دانش و علوم انگيزه من براي ورود به اين علم بود.

اين جمله از صحبت‌هاي دكتر رحمت الله فتاحي استاد دانشگاه فردوسي مشهد و نويسنده 57 مقاله علمي در خصوص علم كتابداري و اطلاع‌رساني و مولف يا مترجم 15 كتاب در اين زمينه است كه با خوشرويي دعوت ما را براي انجام مصاحبه پذيرفت.

دكتر فتاحي متولد سال 1330 هجري شمسي در همدان است. تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در شهرهاي مختلفي از جمله تويسركان، ملاير، بروجرد، شاهرود و مشهد سپري كرد و در سال 1349 وارد رشته زبان انگليسي در دانشگاه فردوسي مشهد شد.

وي دانشيار و مدير گروه رشته كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه فردوسي مشهد و نايب رييس انجمن كتابداري و اطلاع رساني شاخه خراسان مي باشد.

رحمت الله فتاحي در گفت‌وگو با خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) ـ منطقه خراسان، گفت: پس از اتمام دوران تحصيلي در رشته زبان انگليسي به تشويق يكي از دوستانم كه در مقطع كارشناسي ارشد در رشته كتابداري و اطلاع رساني تحصيل مي كرد، به تحصيل در اين رشته ترغيب و وارد اين رشته شدم .

وي اظهار داشت: كتابداري و اطلاع رساني رشته‌اي است كه در راه خدمت به جامعه بشري و پيشبرد دانش مي تواند بسيار مؤثر باشد و اين باعث احساس رضايت در فرد مي گردد.

وي گفت: از آنجايي كه فرد مي تواند آثار و نتايج خدمات و فعاليتهايي را كه در اين حرفه صورت مي گيرد چه از بعد آموزشي و چه از بعد پژوهشي در جامعه ببيند مسلماً باعث اظهار خوشحالي و رضايت از كار در وي مي شود .

فتاحي اضافه كرد: تحصيل در مقطع كارشناسي ارشد در رشته كتابداري را در سال 1355 آغاز و در سال 1358 فارغ التحصيل شدم.

وي عنوان داشت: به دليل مشكلات مختلف در كشور و عدم امكان اعزام دانشجو به خارج از كشور و همچنين عدم تمكين مالي جهت تحصيل با هزينه شخصي و با توجه به اينكه هميشه مسر بر ادامه تحصيل بودم، براي مدتي از ادامه تحصيل باز ماندم، ولي نهايتاً در سال 1371 موفق به ادامه تحصيل در مقطع دكتري در دانشگاه --new saft went-- سيدني در استراليا شده و در سال 1376 فارغ التحصيل و به ايران بازگشتم.

وي دستاوردها و موفقيت هاي خود در زمان تحصيل در مقطع دكتري در استراليا را چنين عنوان كرد: عنوان دانشجوي نمونه در سطح 7 دانشكده، اختصاص جوايزي در سطح استراليا و انگلستان به 3 مقاله در طي دوران تحصيلي ام و همچنين موفقيت قابل توجه پايان نامه ام به نحوي كه مورد اسقبال بين المللي قرار گرفت و بعدها به شكل كتاب درسي منتشر شد، از جمله موفقيت هاي من در طي دوران تحصيلم در استراليا بود.

وي با اشاره به موضوع پايان نامه خود در مقطع دكتري گفت: با توجه به تغيير و تحولاتي كه در محيط هاي اطلاعاتي رخ داده بود به بررسي و مقايسه اصول سازماندهي اطلاعات نه تنها به محيط فيزيكي اتكا ندارند بلكه به ماهيت طبيعت و سرشت آثار بشري و منابع دانش بستگي دارند و بنابراين محيط چه به صورت متعارف ، سنتي و دستي و چه به صورت اتوماتيك و رايانه اي تأثيري بر اين اصول نخواهند داشت.

فتاحي در رابطه سابقه تدريس خود در دانشگاه گفت: از سال 1364 عضو گروه كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه فردوسي شدم و به تدريس دروس مورد علاقه ام پرداختم و ضمن تدريس تلاش كردم تا نتايج دانش و تجربياتم را به شكل كتاب و مقاله منتشر كنم.

وي تأكيد كرد: از آنجا كه تمام تلاش من تأليف كتب درسي حوزه كاري خودم بود به تأليف و يا ترجمه در حوزه اين علم پرداختم .

فتاحي عنوان داشت: تعداد 12 عنوان كتاب و نزديك به 60 مقاله به زبان فارسي و 15 مقاله به زبان انگليسي حاصل تجربه آموزشي و تحقيقاتي من در طول سال هاي گذشته مي باشد.

وي اظهار داشت: بيشترين تمركز كاري من در مباحث سازماندهي، ذخيره و بازيابي اطلاعات مي باشد و از بعد رايانه اي هم بيشتر علاقمند به محيط هاي رابطه نظام هاي اطلاعاتي يا Interface پايگاههاي اطلاعاتي مي باشد كه در اين زمينه تحقيقات و مطالعات زيادي انجام داده و چندين مقاله و كتاب منتشر كرده ام.

وي ديگر فعاليت هاي خود در رشته كتابداري و اطلاع رساني را چنين ذكر كرد: به مدت 3 سال رييس انجمن كتابداري و اطلاع رساني ايران بودم و در حال حاضر هم نايب رييس اين انجمن مي باشم و در اين مدت تلاش كردم محيطي را فراهم كنم تا كتابداران و به خصوص اعضاي هيئت علمي گرد هم جمع شوند و بتوانند دانش و تجربيات خود را در اين حرفه به اشتراك بگذارند.

وي از انجام فعاليت هايي در سطح بين المللي در جهت رشد و ارتقاي حرفه كتابداري در ايران خبر داد.

فتاحي اضافه كرد: در طول مدت فعاليت در انجمن كتابداري و اطلاع رساني ايران موفق به تأسيس شعبه هايي در استان هاي خراسان ، خوزستان ، فارس ، قم و اصفهان علاوه بر شعبه مركزي انجمن در تهران شديم و اين دستاورد سبب ايجاد شور و شوقي در حرفه كتابداري شد و من از اين بابت احساس رضايت و شادي مي كنم.

رحمت الله فتاحي با اشاره به اينكه موفقيت در متن جامعه معنا و تبلور مي يابد اظهار داشت: اگر شما بتوانيد كاري انجام دهيد كه در پيشرفت جامعه بشري اثر بخش باشد، آن‌زمان احساس رضايت خواهيد داشت و اين رمز موفقيت من بود، چرا كه در تمام زندگي ام همواره تلاش كردم تا حرفه كتابداري در ايران رو به پيشرفت باشد و در اين زمينه در سطح بين المللي نسبتاً موفق بودم.

اصل مدرک

نشست تحول در فضاهاي اطلاعاتي و مديريت اطلاعات، در دانشگاه امام‌رضا(ع) مشهد برگزار شد.

دراين جلسه كه به همت كانون پرسمان دانشگاه امام‌رضا(ع) برگزارشد دكتر رحمت‌اله فتاحي، دانشيار دانشگاه فردوسي مشهد و رئيس انجمن كتابداري و اطلاع‌رساني ايران به تشريح تحولات ايجاد شده در فضاهاي اطلاعاتي و مديريت اطلاعات پرداخت.

وي در بيان تحولات ايجادشده در نظام‌هاي خرد و كلان جامعه و پيامد‌هاي آن عنوان داشت: درحال حاضر با توجه به مشخصه‌هاي عصرحاضر كه ايجاب مي‌كند تا نظام‌هاي مختلف را در اختيار علم اقتصاد قراردهد، پژوهش به‌عنوان يك اصل، مورد قبول واقع‌ شده و نه‌ تنها دانشگاهها و بلكه حتي موسسات كوچك براي رفع نياز‌هاي خود نيازمند انجام پژوهش مي‌باشند.

وي تغييرات عصر حاضر را دليل الزام انجام تحقيقات و پژوهش دانست و عنوان داشت: درك روح اين تغيير و تحول شرط لازم براي بقاء همه‌ي حوزه‌ها‌ است.

فتاحي با‌ اشاره به شكل‌گيري نظام‌هاي اطلاعاتي مختلف حتي در كوچكترين مؤسسات اظهار داشت: در 30 الي 40 سال پيش نظام‌هاي اطلاعاتي تنها محدود به كتابخانه‌ها و مطبوعات بود.

وي در تعريف ساده از فضاهاي اطلاعاتي گفت: فضاهاي اطلاعاتي علاوه بر گستردگي نامحدود و مرتبط‌ بودن با همه عوامل دربرگيرنده كليت نظام‌ها، شبكه‌ها، منابع مختلف اطلاعاتي، توزيع‌كنندگان و سازمان‌دهندگان و حتي مصرف‌كنندگان اطلاعات مي‌باشد.

وي در رابطه با مديريت اطلاعات اظهار داشت: مديريت اطلاعات شامل برنامه‌ريزي، نظارت و ارزيابي هدفمند فرايند نياز‌شناسي، گزينش، فراهم‌آوري، سازماندهي، ذخيره و اشاعه و ارائه خدمات اطلاعاتي است.

وي تصريح كرد: امروز مديريت اطلاعات از محدوده كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي فراتر رفته ‌است و جزو اركان زندگي شخصي و حرفه‌اي افراد و سازمان‌ها شده‌ است و زندگي بهتر و بقاء آن سازمان نيازمند مديريت اطلاعات است.

وي با تأكيد بر نياز جامعه اطلاعاتي به مديريت اطلاعات به‌ عنوان يكي از ملزومات عنوان داشت: علاوه بر كتابخانه‌ها و مراكز اطلاعاتي، سازمان‌هاي بسياري دست‌اندركار مديريت اطلاعات هستند و هرسازماني كه اقدام به ايجاد سايت مي‌كند به نحوي با مديريت اطلاعات ارتباط دارد و به مديريت اطلاعات مي‌پردازد.

وي با اشاره به اينكه مديريت اطلاعات مستلزم هماهنگي با فضاهاي اطلاعاتي است گفت: بهره‌گيري از مديريت اطلاعات منتج به استفاد‌ه‌ بهينه از فضا‌هاي اطلاعاتي است.

دانشيار دانشگاه فردوسي مشهد اضافه كرد: به‌دنبال بهره‌گيري از مديريت اطلاعات و به‌موازات آن مديريت تغيير از ملزومات مديريت اطلاعات در فضا‌هاي اطلاعاتي مي‌باشد.

وي با بيان اينكه درك تحولات اخير در حرفه‌ كتابداري و اطلاع‌رساني مستلزم اعمال تغييرات درنظام آموزشي است تصريح كرد: توسعه فناوري اطلاعات امروزه به‌منزله‌ي يك صنعت بزرگ و فراگير تلقي مي‌شود و حتي ارزش افزوده فوق‌العاده زيادي پيداكرده و يك‌ صنعت فوق‌العاده پويا و اقتصادي است.

وي با بيان اينكه امروزه ميليونها نفر در جهان به نوعي دست‌اندركار اين صنعت هستند افزود: در اين ميان كشورهاي آسياي جنوب شرقي، هند و آمريكاي شمالي پيشرفت خوبي در اين صنعت داشته‌اند.

وي در بيان مهمترين تغييرات حاصل ‌شده در جهان امروز اظهار داشت:‌سادگي بيش‌ از حد توليد اطلاعات براي همه و به ‌موازات آن افزايش فوق‌العاده توليد كنندگان اطلاعات و افزايش حجم اطلاعات توليد شده و افزايش تنوع در محمل‌هاي اطلاعاتي از جمله مهم‌ترين تغييرات حاصل‌شده است.

فتاحي اضافه ‌كرد: افزايش تعداد شبكه‌هاي اطلاعاتي و توسعه دسترسي از راه دور به اطلاعات، گسترش اينترنت به منزله بستر جهاني اطلاعات و رقابت ميان مؤسسات انتفاعي و شركت‌هاي اطلاع‌رساني و خدمات فروش اطلاعات از ديگر تغييرات حاصل‌شده در نتيجه گسترش نظام‌هاي اطلاعاتي است.

وي در بيان پيامد‌هاي اين تحولات عنوان داشت: اتكاي بيشتر جامعه به اينترنت و پايگاه‌هاي اطلاعاتي در جهت رفع نياز‌هاي اطلاعاتي، افزايش دسترسي مستقيم و بي ‌واسطه جامعه به اطلاعات و نظام‌هاي اطلاعات، مراجعه حضوري كاربران به كتابخانه‌ها و كاهش ارتباط رو در رو ميان كتابداران و كاربران، همچنين كاهش واسطه‌گري حرفه كتابداري ميان توليد ‌كنندگان اطلاعات و مصرف‌كنندگان و كاربران دانش، كاهش بازخوردگيري از كاربران و بالطبع كاهش توان‌مندي كتابخانه در ارائه خدمات كاربر مدار، كاهش آگاهي كاربران از منابع جديد و خدمات كتابخانه، و افزايش دشواري ها براي كاربران در كار با انواع نظام‌هاي بازيابي اطلاعات از جمله پيامد‌هاي اين تحولات است.

وي اظهار داشت: جامعه و بخصوص كتابداران در برابر اين تحولات بايد واكنش نشان‌دهند و اين واكنش بايد منطقي، به‌موقع، متكي برخرد جمعي و براساس اطلاعات واقع‌بينانه و همراه با آينده‌ نگري باشد.

فتاحي با‌ اشاره به اينكه فلسفه وجودي كتابخانه به خدمات آن استوار است در بيان اصول ملزوم در همگامي با تحولات و توسعه خدمات در كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني گفت: تسهيل دسترسي كاربران به اطلاعات ازطريق ساده‌سازي فرايند مديريت اطلاعات، سرعت دسترسي به اطلاعات ايجاد راهبرد‌هاي مناسب و منطبق با نظام‌هاي اطلاعاتي در دسترسي به اطلاعات و رفع نياز‌هاي اطلاعاتي، افزايش كيفيت اطلاعات و دانش، خاص‌بودن و مرتبط‌بودن اطلاعات، فراهم‌ساختن امكانات دسترسي يكسان و يكپارچه به اطلاعات، روزآمد كردن اطلاعات در شكل‌هاي مختلف، ايجاد تعامل ميان نظام‌هاي كتابخانه و نهايتا همخوان‌سازي نظام‌ كتابخانه با جامعه كاربران ازجمله اصول مهم در ارائه خدمات همگام با تحولات روز مي‌باشد.

استاديار دانشگاه فردوسي مشهد گفت: درك عميق از تحولات علم و ايجاد آمادگي ذهني براي تحولات آينده، واكنش مثبت، منطقي و متكي بر خرد جمعي درمورد تحولات، انعطاف‌پذيركردن ساختار و برنامه‌هاي كتابخانه با فضا‌هاي اطلاعاتي، توجه به خدمات كتابخانه درقالب برنامه‌هاي ازقبل تعريف‌شده، لزوم توجه به توسعه خدمات كتابخانه‌اي در مراكز اطلاع‌رساني و با توجه به شرايط متحول كنوني، لزوم انجام طرح‌هاي پژوهشي پيرامون شناسايي نياز‌هاي فردي و جمعي، آگاهي از رفتار‌هاي اطلاع‌ يابي ‌جامعه، بازنگري در برنامه‌هاي آموزشي و همچنين ايجاد امكان آموزش مداوم كتابداران از شرايط مورد نياز جهت همگامي با فضاي متحول كنوني است.